Trátase de fornos comunais propios de zonas con poucos recursos. Eran espazos compartidos por todos os veciños dunha aldea para a cocción do pan, funcionando como unha infraestrutura colectiva esencial para a vida cotiá.
O forno pertencía á comunidade e utilizábase por roldas semanais. Un veciño encargábase de quentalo mentres os demais cocían por quendas. Na primeira fornada, o forno podía permanecer aceso dous ou tres días seguidos para “quentar as pedras”, garantindo mellor cocción nas seguintes quendas.
A fornada comezaba co quentamento do forno empregando materiais vexetais sen cheiro. Ao mesmo tempo, preparábase a masa na artesa e deixábase repousar ata que fermentaba. Cando estaba lista, apagábase o lume, retirábanse as brasas e procedíase a enfornar. Unha vez cocido, o pan sacábase coa pa e deixábase arrefriar.
A construción era normalmente rectangular, con muros de pedra de perpiaño ou cachotería de granito ou xisto. Tiñan porta de acceso, ás veces ventá, e cuberta a dúas augas con colmo, lousa ou tella. Podían incluír espazos auxiliares para leña ou utensilios, así como mesas de traballo chamadas tendais.
Os fornos situábanse habitualmente no centro da aldea e eran construídos e mantidos por todos os veciños. O seu uso implicaba responsabilidade colectiva, e quen non cumpría co mantemento podía perder o dereito a utilizalo.
O acto de enfornar tiña tamén un compoñente simbólico e comunitario. Antes de pechar o forno, facíanse tres cruces no aire e pronunciábase a fórmula: “Deus te acrecente S. Vicente, e Santa María que veña axiña”.
O pan foi o alimento fundamental en Galicia. Inicialmente elaborábase con landras e castañas, despois con millo miúdo e, a partir do século XVII, con centeo, millo e trigo. Na Limia, especialmente en Sandiás, predominaban estes cultivos segundo o Catastro de Ensenada.
O forno e o pan están ligados a numerosas supersticións e ritos. O pan simboliza o corpo de Cristo e non debía ser maltratado. Facíanse cruces na masa antes de cocer e existían oracións e fórmulas protectoras asociadas ao forno e ao lume.
Ademais da súa función produtiva, o forno era un punto de encontro veciñal. Alí compartíanse conversas, contos e experiencias. En ocasións, tamén servía como lugar de reunión do concello ou acubillo para peregrinos, mendigos e camiñantes.
Na comarca da Alta Limia rexístranse numerosos fornos tradicionais, dos cales unha parte foi catalogada no concello de Sandiás. Só unha pequena proporción deles se conserva actualmente rehabilitada.
Queres ler máis sobre os fornos comunais?
Contacta co Concello para comunicar os teus comentarios, dúbidas ou suxerencias.
